Handrij Zejler

Z Wikipedije
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Handrij Zejler
Zejlersig01.jpg
Zakładne daty
datum naroźenja 1. februara 1804
rodna wjas Słona Boršć
datum wumrěśa 15. oktobra 1872
městno wumrěśa Łaz
Wobźěłaś
p  d  w
Information icon.svg

Handrij Zejler, nimski Andreas Seiler (roź. 1. februara 1804 w Słonej Boršći pla Budyšyna w Górnej Łužycy – wum. 15. oktobra 1872 we Łazu pla Wórjejc) jo był górnoserbski basnikaŕ a ewangeliski faraŕ. Won płaśi ako załožaŕ modernego serbskego basnistwa a jo ako lyrikaŕ głowny zastupnik serbskeje romantiki.

Familija[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]

Handrij Zejler jo se naroźił ako syn chudego budkarja a studnjarja Jana Zejlera. Južo jogo starki Jan Jakub Zejler (roź. 1746) jo śěgnuł z Bolborc do Słoneje Boršće, źož won jo se ženił. Ze ženja su dostali tśi źiśi: Jan, Hana a Michał. Jan Zejler jo se naroźił dnja 30. nowembra 1767 a zemrěł dnja 26. septembra 1844; won jo se zalubował do Marje (13.4.1773-18.8.1847). Zgromadnje wonej stej teke měłej tśi źisi: nejpjerwjej Handrij (1804), pótom źowku Marju a syna Jana Michała (1806-1811).

Wjas Słona Boršć jo měła wjele kraja: 350 hektarow a w lěśe 1837 jano 148 luźi jo tam bydliło, a to 86 ewangeliskich a 62 katolskich. Burske žywjenje, wuska zwězanosć z rolu, rolnikarske źěła a swěźenje su wobwliwowali mysli wobydlarjow w takem casu a su dostali swój wuraz w jich wobraznej serbskej rěcy. To jo był swět, w kótarymž Handrij Zejler jo wótrosł. Jogo bajki wobrazuju burske žywjenje a serbske ludowe spiwy su dalej pěstowali a spěchowali jano z nejwětšym spiwaŕjom.

Swoju domownju Zejler jo lubował, což wón jo w młodych lětach ducy ze Słoneje Boršće wuraz dał w serbskej hymnje Na serbsku Łužycu: Rědna Łužyca, spšawna, pšijazna, mojich serbskich woścow kraj, mojich glucnych myslow raj, swěte su mě twoje strony![1]

Žywjenje[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]

Handrij Zejler jo do šule chójźił do Bolborca a do Wjelikego Wjelkowa. Šuli stej w pietistiskem casu załožowatej a togodla wukniki su se wótkubłali w pietistiskem duchu: wopokazanje wěry w praktiskem pobožnjenju a žywe dožywjenja wěry.

Južo w swójom šulskem casu na Budyšyńskem gymnaziumje Zejler jo pśišeł do kontakta z idejami humanizma a jo se wót rozwijanja indiwidualizma rozsudnje wobwliwował. Lichota, rownosć a demokratija su byli póžedanja casa. Na gymnaziumje klasiska rěc jo se pěstowała nejdokradna. Nimska rěc jo se wužywała jano w nišych rědownjach a wucba jo wopśimowała pisanje nastawkow, wuknjenje prawijenje, cytanje a zwucowanje w myslenju.

Za tym až Handrij Zejler jo skóńcnje se rozsuźił za studium teologije, won jo pśišeł do Lipska 1825 se zaběraś z wědomnosću ducha. How ideje słowjańskeje romantiki wot wósebnego identiskego filozofa Schellinga, po kótarejž stej pśiroda a duch identiskej, su jogo zagórjeli.

Romantika jo stojała za wójowanje wó totalnosć žywjenja, wo nabóžny kosmos. Luźi su rozwili lubosć za maminu rěc, ludowe spiwy, bajki, pśisłowa, žorty a swójsku kulturu. Pódla łužyskich lyrikarjow ako Fichte, Gustav Theodor Fechner, Hermann Lotze, Friedrich August Carus a teke lyrikarjowu B.A. Koethe a K.B. Stempel Handrij Zejler jo pisał wjele (wětšy part serbskich) bajkow a pěsni wob swój studijny cas. W tych won se chyla pśeśiwo starym konserwatiwnym kněžarskim warstam pśez pśirownanje z pśirodu a wopyta pomagaś serbskemu ludoju pśi namakanju swójskeje nacionalneje identifikacije.

Bajki ako na pśikład Pśeśiwnikam postupa abo Słyńco-lichota (1848) wobźěłaju pśedewšym patriotiske mysle, kótarež su nastali pśez bergarske rewolucionarne gibanje w Nimskej w 19. stolěśu. Zejler jo se naźeł na socialne a nacionalne lichoty za swójogo luda. W bogatej licbje teke bajki su pózdźej byli znate ako spiwy a su se komponěrowali, na pśikład Lubka leluja.

Hyšći mjaztym až jo swój studijny cas w Lipsku skóńcył (1825-1829), jo won był nawjedujucy zastupnik serbskego studentskego zjadnośeństwa “Sorabija” a wudawaŕ swójogo casnika “Serbska Nowina”, kótaryž jo se rukopisnje spisał. Stakim Handrij Zejler jo se wuwójował nejwušu dobru poziciju na uniwersiśe, což jo mu pomagało serbski lud pódprěś – aktiwny ako redaktor a teke ze swojim basnistwom. Wopśimjeśe casnika su byli mjazy drugim wuslědki jogo folkloristiskeje zběrki, slěźeńske wuslědki rěcneje wědomnosći a swójske basni.

W lěśe 1835 jo Zejler nastupił amt ako faraŕ we Łazu, to jo małe město w Gornej Łužycy w Saksej, kenž ma 6200 wobydlarjow. Łaz lažy jano 15 km na pódpołdnjo wót Worjejcow, ale licy k pódpołnocnem źěłoju wokrejsa Budyšyna. Handrij Zejler jo swojej łužyskej domowni zwěrny wóstał až do kóńca swójogo žywjenja a jo we Łazu załožył familiju. Wósebne pśijaśelstwo jo jogo zwězało ze synom wucabnikojskeje familiji, Janom Arnoštom Smolerom (1816-1884). Pózdźej Smoler jo był centralna wjednistwowa wósoba serbskego nacionalnego žywjenja a jo pśewzeł redakciju tyźenika wot Zejlera. We Łazu Handrij Zejler jo teke namakał burow, rucnikarjow a pśekupcow, kótarež jogo su wažyli dla swójich idejow a myslow, jogo su podprěli, cesćili a dowěrili.

Źěłabnosć ako lyrikaŕ[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]

Wjerašk jogo publicistiskego źěła jo było wudaśe tyźenika Tydzenska Nowina (wot 1842), kenž jo nawjedował ako redaktor wót 1848. Handrij Zejler jo był teke wuzwólony ako pśedsedaŕ komiteja serbskich patriotow a wědomnostnikow, kótarež su se zmakali za pśigótowanje swójskego wědomnostnego towaristwa. Pó załoženju Maśice Serbskeje 1847 jo był cłonk pśedsedarstwa. Maśica Serbska jo słušała k nejwažnjejšym nakładnistwowym institucijam togo casa; wóna jo se rozměła ako towaristwo za kubłanje serbskego luda a ako spěchowarka cełych serbskich kulturnych a wědomnostnych procowanjow a institucijow.

Zejler jo napisał wušej 200 fabulow z etniskim-moraliskim a teke towarišnostno-kritiskim wopśimjeśim. Někotare tychch fabulow jo wózjawił w zběrce Maśice Serbskeje 1855. Dokulaž pśi wjele serbskich gibanjow a procowanjow nastaś njepóznaty jo se cesto wopokazało nuznje w politiskich pšašanjach, Handrij Zejler jo dłujko nastał njepóznaty a njewumarkowany.

Zejler jo teke serbsku gramatiku wudał: Orthografne Nazpomněnja dnja 3. awg. 1827 w Lipsčańskej Serbskej Nowini:

Stare a nowe pismo

c = z

ć = cż

č = tsch

s = ß

š = sch

z ze = s’, se

ž = ż

ě = 3ći e Łós

ň = nj[2]


Swóje źiwadłowe graśa a spiwy su se mjazy drugim wot Jana Bartka (1821-1900) pśedstajili a swóje serbske basni, fabule a pěsni su se dopołnili wót zasejbasnistwow (Kito Lorenc, Jurij Brězan, Elke Nagel, Handrij Zejler sam).

Spomnjeśe[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]

Po smjerśi Zejlera (1871) profesor Arnošt Muka jo wudał wubraśe wót jogo spisow w styrich zwězkach mjazy 1883 a 1891. Cełycki pśistupnje jo Lucija Hajnec spis cyniła ze zgromaźonymi spisami ze sedymi zwězkami, kótarež su se wudawali mjazy 1972 a 1996.

Row sławnego serbskego lyrikarja jo na kjarchobje we Łazu, ned za cerkwju. Pśez wjednistwo Domowiny a na iniciatiwje łazkich wobydlarjow pomnik k cesći Zejlera jo se natwarił dnja 30.awgusta 1931 na naměsće we Łazu. W juliju 1999 město jo swěśiło wótworjenje wót Doma-Zejlera-Smolera.

Nóžki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]

  1. Na serbsku Łužycu, do dolnoserbšćiny pśestajił Hajndrich Jordan, [w:] Handrij Zejler, ''Spěwaś njejsom zabył, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn 1974, b. 11.
  2. Ota Wićaz, Handrij Zejler a jeho doba, Budyšyn 1955, b. 54.