Mali

Z Wikipedije
Źi na bok: Nawigacija, Pytaś
Republika Mali
Seal of Mali.gif Flag of Mali.svg
geografiske połoženje:

LocationMali.svg

wuzwólone gronko:

„Un peuple, un but, une foi“
Jaden lud, jaden cel, jadna wěra

zakładne daty:
mě swójske République du Mali (fr.)
stolica Bamako
płoń 1.240.192
wobydlarstwo 14.517.176[1] (Census 2009)
gustosć zasedlenja 12
forma kněžarstwa połprezidialna republika
głowny reprezentant stata: Prezident Dioncounda Traoré (kommisariski)
šef kněžarstwa: Premierminister Django Sissoko (komisariski)
pjenjeze: frank CFA
oficielna rěc: Francojšćina
narodna hymna: Le Mali
casowa cona: UTC+0
znamje za wósobowe awta: RMM
internetowa domena: .ml
telefonowe pśedwólenje: +223
kórta:
Mali on the globe (Africa centered).svg
Wobźěłaś
p  d  w
Information icon.svg
Mali (Mali)
DEC DEC DEC DEC DEC DEC DEC DEC DEC
Gao
Gao
DEC
Mauretańska
Algeriska
Niger
Burkina Faso
Guineja

Mali jo nutśikokrajny stat w pódwjacornej Africe. Jo njewótwisny wót Francojskeje wót lěta 1960, tak pomjenjonego Afriskego lěta. Krajne mě jo se pó pśikłaźe srjejźowěkowskego mócnarstwa Mali wóliło.

wójarskem putšu w głownem měsće Bamako a jadnobocnej deklaraciji wó njewótwisnosći pódpołnocy kraja (Azawad) stoj kraj w lěśe 2013 snaź pśed šćěpjenim.[2] 11. januara 2013 jo se Opération Serval, zasajźenje francojskich wobronjonych mócow za pódpěranje wójska Maliskego kněžerstwa zachopiła.

Geografija[wobźěłaś]

Połoženje[wobźěłaś]

Mali jo nutśikokrajny stat w pódwjacornej Africe z płonju 1.240.192 kwadratnych kilometrow, z kótarychž 20.002 km² pśiźo na wódy. Lažy ako we wjelikokrajinje Sudan tak teke w Sahelu a źěli se swóju 7243 kilometrow dłujku krajnu granicu ze sedym susednymi statami; na dłujkem zajtšu a na pódpołnocy z Algeriskej (1376 kilometrow dłujkosći), na dłujkem pódwjacorje z Mauretańskeju (2237 kilometrow), na pódzajtšu z Nigerom (821 km) a na krotkem zajtšu z Burkina Faso (1000 kilometrow). Z Malijom granicuju mimo togo Senegal (419 kilometrow) na pódwjacorje, Guineja (858 kilometrow) na krotkem wjacorje a Słonokosćowy pśibrjog (Côte d'Ivoire, 532 kilometrow) na pódpołdnju.[3] Wušej Nigerowego wokłona lažy pusćina Sahara, kótaraž pókšywa dwě tśeśinje krajneje płoni.

Ludnosć[wobźěłaś]

Maliska ludnosć zestaja se z něźi 30 rozdźělnych etnikumow. Maju rozdźělne rěcy a kultury a su zgromadnje žywe do dalokeje měry měrnje.

Głowny etnikum jo Bambara, kótarež twórje pśisamem tśeśinu (32 %) wobydlarjow. Politiski wjeduce su Malinke, lěcrownož twórje jano 6 procentow ludnosći. Teke trajnje zasedlone rolnikarje su Senufo z 12 procentow, Soninke z 9 procentow, Songhai z 7 procentow a Dogon. Ako nomady abo połnomay su žywe wesrjejź kraja pśedewšym Fulbe, kótarež twórja 14 procentow ludnosći kraja, mimo togo Tuareg a Mawry. Dalšne kupki su Minianka, Bozo, Khassonké, Bobo a Dioula.[4] W něgajšnej francojskej koloniji jo žywe hyšći źinsa něźi 6000 Francozarjow.[5]

Rěcy[wobźěłaś]

Hyšći pśed amtskeju rěcu francojšćina, kótaraž wužywa se ako druga rěc wót něźi 10 % lludnosći, jo Bambara (40 procentow powědarjow) nejwěcej rozšyrjona rěc. Lěcrownož něźi 80 procentow wobydlarjow, inkluziwnje tych, kótarež wužywaju ako drugu rěc, wuměju Bambaru, jo francojšćina jadnucka amtska a wuwucowańska rěc. Na Bambarje krajne mě Mali wóznamjenijo „wódny kóń“. Dalšne rěcy su dogonowe rěcy, Fulfulde, Songhai-rěcy, Soninke, Senufo-rěce a Tamašek. Arabšćina ma pśedewšym w religioznem konteksće wjeliki wuznam. Wót wjele Maliarjow rozměju se někotare z toś tych rěcow.[6]

Nabóžniny[wobźěłaś]

Wupśestrěśe islama až do lěta 750:

██ Wupśestrěśe za cas Mohammeda, 612-632

██ Wupśestrěśe wob cas prědnych tśoch kalifow, 632-655

██ Wupśestrěśe wob cas kalifata Umajadow 661-750

Wobydlarje Sudanoweje cony su se wót pódpołnocnoafriskich muslimiskich dobywarjow zwětšego islaměrowali. Rownocasnje su pódla togo domorodne formy wěrjenja dalej wobstali. Maliski islam jo teke elementy tradiconelnych afriskich nabóžninow pśewzeł, pśedewšym pla narodow Malinke a Songhai. Sunitiski islam malikitiskeje pšawniskeje šule jo z něźi 90 procentami nejwěcej rozšyrjona nabóžnina ludnosći w Maliju. Muslimy su žywe pśedewšym na pódpołnocy; sufistiske bratšojstwa wugbaju wjeliki wliw.

Na pśipołdnju prakticěrujo něźi jaden procent ludnosći animistiske nabóžniny. K toś tym nabóžninam se nejwěcej pśisłušnikow narodow Bobo, Senufo a Dogon wuznawa. Katoliki a protestanty maju jano dwa procenta późěl .[4] Něgajšna kolonialna móc Francojska jo měła katolski charakter.

Politika[wobźěłaś]

Parlamentowy prezident a designěrowany pśechadny prezident Dioncounda Traoré

Mali su měli až do wójerskego putša w měrcu 2012 za mjenjej abo wěcej raźony pśikład demokratizacije w Africe, jo pak jaden z nejchudšych a nejmjenjej wuwitych krajow swěta. Statna forma kraja jo semiprezidialna republika we formje semiprezidentowego kněžerstwowego systema. Kužde pěś lět wólona narodna zgromaźina wopśimujo 147 wótpósłancow a kněžy se z głownego města Bamako. Parlamentowy prezident jo wót lěta 2007 Dioncounda Traoré. Z wušej 100 opoziciskich stronow jo 14 w parlamenśe zastupjone.[7]

Pó wójerskem putšu 2012[wobźěłaś]

21. měrca 2012 jo se w Maliju wójerski putš wotměł. Powědaŕ putšistow Amadou Konaré jo wobtwarźił statny pśewrot z njezamóžnosć prezidenta, wót srjejź januara 2012 trajucy zběžk Tuareg-rebelow Narodnego gibanja za wulichowanje Azawada (MNLA) w regionje Azawada na pódpołnocy kraja pód kontrolu dostaś. Za nawjedowarja putšistow maju stotnika wobronjonych mocow Malija Amadou Sanogo. Pó dobywanju prezidentowego palasta w Bamaku su putšisty kněžerstwo za wóstarcone deklarěrowali. Wustawu su za njepłaśiwu deklarěrowali, za apryl planowanu wólbu prezidenta su šmarnuli a wšykne dotychměstne statne institucije zacynili. Někotarych ministrow su popajźili. Prezidenta Amadou Toumani Touré su za wótsajźonego deklarěrowali; jomu jo se gromaźe z lojalnymi wójakami wuběgnjenje raźiło.[8][9]

Rada za wěstosć UN, Afriska unija a wenkowna społnomócnjona EU Catherine Ashton su statny pśewrot zasuźili a su wójerskej junśe sankcije nakładli; EU-komisija jo pśipowěźeła, swóju wuwiśowu pomoc za Mali nachylu wusajźiś.[10] 1. apryla 2012 jo Sanogo pśipowěźeł, aby wustawa zasej płaśiwa była a aby se „liche, wótwórjone a demokratiske wólby“ zmóžnili.[11] 6. apryla 2012 jo Sanogo do wobłukowego dojednanja z Pódwjacornoafriskim góspodarskim zjadnośenstwom (ECOWAS) za pśepódaśe mocy ciwilnemu kněžerstwoju zwólił. Maliski parlamentowy prezident Dioncounda Traoré by měł pśechadne prezidentstwo pśewześ a w běgu 40 dnjow nowe wólby organizěrowaś, ECOWAS pak kóńcy swóje sankcije.[12] Aby toś ten kšac zmóžnił, jo teke něgajšny prezident Touré 8. apryla swój wótstup wózjawił.[13]

Mjaztym su Tuareg-zběžkarje MNLA wšykne města regiona Azawad na pódpołnocy kraja wobsajźili a 6. apryla 2012 jadnobócnu njewótwisnosć Azawada deklarěrowali.[14]

Lěcrownož putšisty su nadawki kněžerstwa pśepódali, jo jich dalšna rola njejasna. 16. apryla su wójaki něgajšnego ministerskego prezidenta Modibo Sidibé popajźili, 17. apryla pśedsedarja strony Union pour la république et la démocratie (URD) Soumaila Cissé, kandidata z dobrymi wuglědami za zastojnstwo prezidenta.[15]

17. apryla jo statna telewizija k wěsći dała, až Cheick Modibo Diarra buźo pśechadne kněžerstwo ako ministerski prezident nawjedowaś.[16] Diarra jo až do kóńca 2011 za Microsoft ako pśedsedaŕ za pśekupowański wobcerk Afrika źěłał.[17] Jo wótglěd měł, za wólbu prezidenta kandiděrowaś, kótaraž pópšawem jo planowany za 29. apryla 2012.[18]

Mjazy januarom a julijom 2012 jo wušej 250.000 Maliarjow dla politiskeje njestabilnosći, njewěsteje situacije a špatnego pśistupa k žywidłam a woźe do susednych krajow Burkina Faso, Mauretańska a Niger wuběgnuło. Mimo togo jo było w tom samskem casu něźi 105.000 nutśikownych wuběgańcow na pódpołnocy a něźi 69.000 nutśikownych wuběgańcow na pódpołdnju Malija.[19]

Zachopjeńk oktobra 2012 jo UNO něgajšnego italskego ministerskego prezidenta Romano Prodi za społnomócnjonego za sahel wumjeniła.[20] Rada za wěstosć UN jo 12. oktobra 2012 rezoluciju pśiwzeł, w kótarejž pomina zdźarženje statneje jadnoty Malija.[21] Wójerske wójowanje ECOWAS jo chapjało se pokazowaś.[22] ECOWAS jo kśěł 3.300 luźi interwenciskich jadnotkow pósłaś, Europska unija jo zasajźenje 200 wuwucowarjow planowała[23] z wobźělenim Zwězkoweje armeje.[24] Po popajźenju pśez militerow 10. decembra 2012 jo Modibo Diarra 11. decembra rano w pśipowěźenju w statnej telewiziji swój wótstup a wótstup swójogo cełego kabineta deklarěrował.[25][26] Ten samski źeń jo prezident Traoré Django Sissoko za interimnego premierministra wumjenił.[27] Rada za wěstosć UN jo pódprěła w swójej rezoluciji 20. decembra 2012 wójerske wójowanje susednych statow.[28] Toś to wójowanje njejo mógło se snaź do septembra 2013 zachopiś. [29] Mjaztym su wójska pódpołnocy k pódpołdnju póstupowali.[30]

11. januara 2013 jo se wojerska operacija maliskego wójska z mjenim Opération Serval, zachopiła, pódpěrana wót francojskich jadnotkow, pśeśiwo islamistiskim rebelam, kótarež su z pódpołnocy póstupowali.[31]

Zastojnstwowe rozrědowanje[wobźěłaś]

Wjas pśi skale Bandiagary

Stat rozrědujo se do wósym regionow a do distrikta głownego města. Toś te rozrěduju se do 49 wokrejsow a 703 gmejnow. Regiony su pó swójich głownych městach pomjenjone.

Region Głowne město Płoń Wobydlarjow (2009)
Bamako (distrikt głownego města) 245 km² 1.809.106
Gao Gao 170.572 km² 544.120
Kayes Kayes 197.760 km² 1.996.812
Kidal Kidal 151.450 km² 67.638
Koulikoro Koulikoro 89.833 km² 2.418.305
Mopti Mopti 88.752 km² 2.037.330
Ségou Ségou 64.947 km² 2.336.255
Sikasso Sikasso 70.280 km² 2.625.919
Timbuktu Timbuktu 408.977 km² 681.691

Stawizny[wobźěłaś]

Mali jo był wót 11. stolěśa až do wokoło 1600 islamske wjelikomócnarstwo, kótarež jo se pózdźej wót ludowu Mossi a Fulbe dobyło a rozdźěliło. 1893 bu z dobyśim města Timbuktu pód mjenim Francojski Sudan kolonija Francojskeje. 4. apryla 1959 stej se Francojski Sudan a Senegal w Communauté française k Mali-federaciji zjadnośiłej, kótaraž jo 20. junija 1960 swóju njewótwisnosć wót Francojskeje dojśpił. Dla diferencow mjazy wjeducyma politikarjoma wobeju źělow kraja, Modibo Keïta a Léopold Sédar Senghor, jo se federacija južo 20. awgusta togo samskego lěta złamała, a 22. septembra 1960 jo něgajšna kolonija Francojski Sudan pód mjenim Republika Mali formelnje swóju samostatnosć deklarěrowała. Toś ten źeń płaśi w Maliju wót togo casa ako narodny swěźeń.

Pó njewótwisnosći jo Mali stat jadneje strony, w lěśe 1968 jo se general Moussa Traoré k mocy putšował, 1991 pśiźo pó zběžkach k demokratiskim reformam a k pśiwześeju wustawy. 1992 jo se Alpha Oumar Konaré za prezidenta wuzwólił.

Kraj ma wót lěta 1992 demokratisku wustawu. Głowa stata jo wót 8. junija 2002 statny prezident Amadou Toumani Touré była, ale wólbne wobźělenje jo z něźi 30 procentami wjelgin małe było. Statny prezident jo se pó wustawje nejpjerwjej na pěś lět direktnje wót luda wuzwólił a 29. apryla 2007 znowego wuzwólił.[7] Pó wótstupje ministerskego prezidenta Modibo Sidibé 30. měrca 2011 jo była z stroński njewězaneju Cissé Mariam Kaïdama Sidibé prědny raz žeńska šefowka kněžerstwa w Maliju.

Na pódpołnocy Malija jo w zachadnosći cesćej ke konfliktam z tam domorodnymi nomadami, Tuaregami pśišło, kótarež su se pó bergarskej wójnje w Libyskej znowego wuderili. Pó putšu w Maliju w měrcu 2012 su wobronjene jadnotki Tuaregow až do zachopjeńka apryla wšykne města w regionje Azawad dobyli a samostatny stat proklaměrowali.[14]

Góspodarstwo[wobźěłaś]

Hyšći w lěśe 2003 jo późěl ludnosći z mjenjej ako jadnym US-dolarom nabrankow na źeń 73 procentow wucynił. Pó drugich pódaśach jo w lěśe 2005 na 36 procentow ludnosći pód granicu chudoby žywe.[32] Korupcija jo daloko rozšyrjona.

Wikowańske partnarje[wobźěłaś]

Nejwažnjejšej eksportowej kraja stej Chinska, kótaraž wóteběra tśeśinu eksportow Malija a Pakistan (něźi 10 procentow). Nejwažnjejšej importowej kraja stej Francojska (něźi 15 procentow) a Senegal (něźi 10 procentow).[33] Zemski wólij jo nejwažnjejša importowa wóra. Nejwažnjejše eksportowe wóry su produkty górnistwa (něźi 75 %), bałma (10 %) a žywe zwěrjeta (5 %).

Kultura[wobźěłaś]

Žeńska z luda Fulbe w tradicionelnej drastwje

Wjelika mošeja w Djenné jo jadne z nejwětšych glinjanych twarjow swěta a licy k nejsławnjejšim twarjam Afriki. W lěśe 1998 jo se zgromadnje ze starym městom Djenné wót UNESCO za swětowe kulturne derbstwo deklarěrowała. pśistup jo njemuslimam zakazany. Kóńc junija 2012 su cłonki islamistiskeje kupki Ansar Dine mjazy drugim mawsoleum sufistiskego swětego Sidi Mahmud zapusćili, kótaryž słuša k swětowemu derbstwoju UNESCO. Wobronjenych konfliktow dla jo komitej swětowego derbstwa UNESCO ako pusćinowe město Timbuktu z jogo glinjanymi mošejami tak teke rowowy pomnik Askia do togo na cerwjenu lisćinu wobgrozonego swětowego derbstwa stajił.[34]

Literatura[wobźěłaś]

  • Éric Milet, Jean-Luc Manaud: Mali. Olizane, Genf 2007, ISBN 978-2-88086-351-7.
  • Rolf Hofmeier, Andreas Mehler: Afrika-Jahrbuch 2003. Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Afrika südlich der Sahara. Vs-Verlag, 2004.
  • Wolfgang Lauber: Architektur der Dogon. Traditioneller Lehmbau und Kunst in Mali. Prestel, 1998.
  • Sebastian Schutyser, Ingeborg Flagge, Jean Dethier: Lehmmoscheen in Mali. Junius Verlag, 2003.
  • Rolf Vollertsen: Wohin die Tropfen fallen oder „Bissimila, ce koroba!“ – Notizen aus und über Mali. Nürnberg, 1993.
  • Rainer Waterkamp: Mali. Im Banne des Sahel. 1991.
  • Harald Haarmann: Sprachen-Almanach – Zahlen und Fakten zu allen Sprachen der Welt. Campus-Verl., Frankfurt 2002, ISBN 3-593-36572-3, S. 160.
  • Thomas Krings: Sahelländer. WBG-Länderkunden, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2006, ISBN 3-534-11860-X

Eksterne wótkaze[wobźěłaś]

 Commons: Mali – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Žrědła[wobźěłaś]

  1. (mortwy wótkaz!) Nachylne wuslědki censusa 2009
  2. Peter Stützle: Europa will Mali helfen - aber wie? bok Nimskeje žwały wót 23. oktobra 2012, wótwołany ten samski źeń
  3. Mali. In: Central Intelligence Agency (Hrsg.): The World Factbook 2009. Washington 2009, ISSN 1553-8133
  4. 4,0 4,1 Meyers Großes Länderlexikon. Meyers Lexikonverlag, Mannheim 2004.
  5. Ein schwarzer Tag für Frankreich. spiegel. de wót 12. januara 2013, wótwołany 12. januara 2013
  6. Fischer Weltalmanach 2006, ISBN 3-596-72006-0, S. 307.
  7. 7,0 7,1 http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Mali_node.html
  8. DerStandard - Putschisten übernehmen Macht und verhängen Ausgangssperre. Wótwołana dnja 22. měrca 2012.
  9. FOCUS Online: Präsidentenpalast in Hand von Putschisten. Meuternde Soldaten in Mali stürzen Regierung. Wótwołana dnja 22. měrca 2012.
  10. ZEIT Online: Regierungssturz. UN-Sicherheitsrat verurteilt Militärputsch in Mali. Wótwołana dnja 23. měrca 2012.
  11. Putschistenführer Sanogo lenkt ein. W: Zeit Online. 1. apryla 2012, wótwołana dnja 7. apryla 2012 (deutsch).
  12. Mali coup leaders to stand down as part of Ecowas deal. W: BBC. 7. apryla 2012, wótwołana dnja 7. apryla 2012 (englisch).
  13. Malis Präsident tritt nach Putsch zurück. W: tagesschau.de. 9. apryla 2012, wótwołana dnja 9. apryla 2012 (deutsch).
  14. 14,0 14,1 Tuareg rufen eigenen Staat in Nord-Mali aus. W: Frankfurter Allgemeine Zeitung. 6. apryla 2012, wótwołana dnja 6. apryla 2012 (deutsch).
  15. Übergangsregierung in Mali lässt mehrere Politiker festnehmen
  16. Nach Militärputsch - Mali ernennt neuen Ministerpräsidenten sueddeutsche.de
  17. Dr. Cheick Modibo Diarra
  18. Profile: Mali's Cheick Modibo Diarra
  19. OCHA (Hrsg.): La crise au Sahel. Bulletin Humanitaire Spécial. Nr. 3 / 13. August 2012 (Online-Version), S. 2.
  20. UNO-Pressemitteilung (engl.), wótwołany 23. oktobra 2012
  21. Casnikowa informacija na boku UN wót 12. oktobra 2012 (eng.), wótwołany 23. oktobra 2012
  22. Niebel- „In Mali droht ein zweites Afghanistan.“ welt.de wot 22. oktobra 2012, wotwołany 23. oktobra 2012
  23. ECOWAS-Staaten einigen sich auf 3300 Mann starke Eingreiftruppe. sueddeutsche.de wot 11. nowembra 2012, wótwołany 13. nowembra 2012
  24. Merkel gibt grünes Licht für Mali-Mission. spiegel.de wót 22. oktobra 2012, wótwołany 12. januara 2013
  25. Malis Regierungschef tritt zurück w: Handelsblatt wót 11. decembra 2012
  26. Unfreiwilliger Rücktritt in Mali Malis Ministerpräsident Diarra festgenommen w: Frankfurter Rundschau online wót 11. decembra 2012
  27. Django Sissoko named as Mali prime minister, BBC News Africa
  28. Tekst rezolucije (eng.) na boku nimskego UN-zastupnistwa, wótwołany 22. decembra 2012
  29. Katrin Gänsler: Keiner traut mehr der Armee. taz.de wót 11. januara 2013, wótwołany 13. januara 2013
  30. Thomas Scheen: Unheilige Allianz. faz.net wót 11. januara 2013, wótwołany 11. januara 2013
  31. Ein schwarzer Tag für Frankreich. spiegel. de wót 12. januara 2013, wótwołany 12. januara 2013
  32. http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_mali.html pśistup 14. januara 2012
  33. http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_mali.html
  34. Islamisten zerstören Weltkulturerbe, Spiegel online wót 1. julija 2012
17-4.3666666666667