Jazor

Z Wikipedije
Źi na bok: Nawigacija, Pytaś

Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.

Definicija[wobźěłaś]

Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.

Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.

Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.

Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.

Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.[1]

Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.

Nejwětše jazory swěta[wobźěłaś]

jazor pśestrěń dłymokosć połoženje kakosć wódy
Kaspiske mórjo 393.898 km² 0995 m Rusojska, Kazachstan, Azerbajdžan,
Iran, Turkmeńska
słona wóda
Górny jazor 082.414 km² 0405 m Zjadnośone staty Ameriki, Kanada słodka wóda
Viktoriaski jazor 068.870 km² 81 / 85 m Tansanija, Kenija, Uganda słodka wóda
Huronski jazor 059.596 km² 0229 m Zjadnośone staty Ameriki, Kanada słodka wóda
Michiganski jazor 058.016 km² 0281 m Zjadnośone staty Ameriki słodka wóda
Tanganjikaski jazor 032.893 km² 1470 m Demokratiska republika Kongo, Tansanija, Sambija, Burundi słodka wóda
Wjeliki mjadwjeźicy jazor 031.792 km² 0446 m Kanada słodka wóda
Bajkalski jazor 031.492 km² 1642 m Rusojska słodka wóda
Malawiski jazor 029.600 km² 0706 m Malawi, Tansanija, Mosambik słodka wóda
Wjeliki njewólniski jazor 028.438 km² 0614 m Kanada słodka wóda
Erieski jazor 025.745 km² 0064 m Zjadnośone staty Ameriki, Kanada słodka wóda
Winnipegski jazor 024.341 km² 0018 m Kanada słodka wóda
Ontarioski jazor 019.259 km² 0244 m Zjadnośone staty Ameriki, Kanada słodka wóda
Balchaš 018.428 km² 0026 m Kazachstan słabje słona wóda
Ladogaski jazor 017.703 km² 0255 m Rusojska słodka wóda

Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.

Žrědła[wobźěłaś]

  1. Rüdiger Mauersberger: Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes Templin, 2006.

Wótkaz[wobźěłaś]

 Commons: Jazory – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow