Tupiske rěcy

Z Wikipedije
Źi na bok: Nawigacija, Pytaś
Strony rozšyrjenja Tupi-Guaraniskich rěcow (rosa) a wuškownych Tupiskich rěcow (wioletnje) ale teke wěrjepódobne něgajšne strony rozšyrjenja rěcow toś teje swójźby (šero-rosa)

Tupiske rěcy su jadna z nejdalšej rozšyrjonych indigenych rěcnych swójźbow w nižynje pódzajtšneje Pódpołdnjoweje Ameriki. K jich stronam rozšyrjenja słušaju abo su słušali wjelike źěle Brazilskeje, Paraguay, pódzajtšna Boliwiska, Francojska Guyana, źěle pódpołnocneje Argentinskeje ale teke nakšomne strony w dłujkem zajtšu Peruwa a w dłujkem zajtšu Kolumbiskeje. Tupiske rěcy se tuchylu wót wjele milionow luźi powěda, pśi comž rozšyrjenje jadnotliwych gałuzow a rěcow jo pak wjelgin njestawne. Z wótstawkom nejdalšej rozšyrjony gałuz Tupiskich rěcow su Tupi-Guaraniske rěcy. Mjaztym až k toś tej gałuzy słušajuca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěcnikow, wucynijo licba rěcnikow wšych wuškownych rěcow gromaźe mjeńše ako 200.000, a w licbje bogate toś tych rěcow su wót wótemrěśa pógrozone.

Klasifikacija[wobźěłaś]

Tupiske rěcy se do źaseś gałuzow rozrěduju, z kótarychž Tupi-Guaraniske rěcy su z wótstawkom nejdalšej rozšyrjone, mjaztym až někotare druge jano jadnu abo mało rěcow wopśimjeju. Slědujuca pśeglědka pomjenjujo wše źinsa hyšći powědana abo dosegajuce dokumentěrowane wótemrěte rěcy z jich źinsajšnymi abo něgajšnymi stronami rozšyrjenja ale teke jich licbu rěcnikow.[1]

  • Tupiske rěcy
    • Arikém-gałuz
      • Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
      • Arikém (wótemrěta, něga w Rondônia)
    • Awetí-gałuz
    • Juruna-gałuz
      • Juruna (Yuruna, Yudya) (ca. 200 w Mato Grosso; něga w Pará)
      • Xipáya (2 w Pará)
      • Manitsawá (wótemrěta, něga w Mato Grosso)
    • Mawé-gałuz
      • Mawé (Maué, Sateré-Mawé) (6.000 w Amaconasu)
    • Mondé-gałuz
      • Mondé (małko rěcnikow w Rondônia)
      • Aruá (małko rěcnikow w Rondônia)
      • Gavião (Ikõro, Digüt) (ca. 350 w Rondônia)
      • Suruí (Paitér) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
      • Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
      • Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
    • Mundurukú-gałuz
    • Puruborá-gałuz
      • Puruborá (Boruborá) (małke w Rondônia)
    • Ramaráma-gałuz
      • Káro (Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma) (ca. 200 w Rondônia)
      • Urumí (wótemrěta, něga w Rondônia)
    • Tuparí-gałuz
      • Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
      • Wayoró (Ajurú) (ca. 80 w Rondônia)
      • Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
      • Makurap (nejskerjej ca. 700 w Rondônia)
      • Sakirabiát (nejskerjej ca. 70 w Rondônia)
      • Kepkiriwát (wótemrěta, něga w Rondônia)
    • Tupi-Guaraniski gałuz
      • Pódkupka 1 (Guaraniska pódkupka)
        • Chiriguano-narěcny cluster (w Boliwiskej zwětšego [boliwiska] Guaranišćina) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
          • Avá (w Paraguayju Guarayu) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
            • Chané-narěc
            • Tapieté-narěc
          • Izoceño (w Boliwiskej)
        • Guayakí (Aché) (ca. 850 w Paraguayju)
        •  [slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe]
        • Xetá (pśisamem wótemrěta, w Paraná)
      • Pódkupka 2
        • Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
        •  [slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe]
          • Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
            • Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
          • Jorá (Hora) (wótemrěta, něga w Boliwiskej)
      • Pódkupka 3
        • Tupí (wótemrěta, něga w pśibrjoznych stronach wót São Paulo)
          • Tupí Austral (Língua Geral Paulista) (něga w krajnem nutśikownem wót São Paulo a wuškowneje pódpołdnjoweje Brazilskeje)
        • Tupinambá (wótemrěta, něga w brazilskich pśibrjoznych stronach wót Rio de JaneiroPará)
          • Nheengatú (Língua Geral Amazônica) (ca. 3.000 w Amaconasu; něga podłu wobchadnych puśow w cełej rumnosći Amaconasa)
          • Kokáma/Omáwa
            • Kokáma (nejskerjej nejmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
            • Omáwa (wótemrěta)
            • Kokamíya (małko rěcnikow w Peruwje)
      • Pódkupka 4
        • Avá (Canoeiro) (ca. 100 w Tocantins)
        • Akwáwa-narěcny cluster
          • Asuriní do Tocantins (Asuriní do Trocará) (ca. 200 w Pará)
          • Suruí do Tocantins (Suruí do Pará) (ca. 150 w Pará)
          • Parakanã (ca. 350 w Pará)
        • Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
        • Tenetehára-narěcny cluster
          • Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
          • Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
      • Pódkupka 5
        • Araweté [dokóńcna klasifikacija hyšći njejo wěsta] (ca. 200 w Pará)
        • Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
        • Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
      • Pódkupka 6
        • Apiaká (licba rěcnikow njejo znata, w Mato Grosso)
        • Kawahíb-narěcny cluster
          • Amondawa (ca. 50 w Acre a Rondônia)
          • Karipuna (12-15 w Acre a Rondônia)
          • Juma (9 w Amaconasu)
          • Parintintín (ca. 130 w Amaconasu)
          • Tenharím (ca. 260 w Amaconasu)
          • Uru-eu-wau-wau (ca. 100 w Rondônia)
      • Pódkupka 7
        • Kamayurá (Kamaiurá) (ca. 270 w Mato Grosso)
      • Pódkupka 8
        • na sewjer Amaconasa
          • Emerillon (ca. 200 w Francojskej Guyanje)
          • Wayampi (ca. 650 w Francojskej Guyanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
          • Zo'é (něga Poturu) (ca. 180 w Pará)
        • na pódpołdnjo Amaconasa
          • Anambé (pśisamem wótemrěta, w Pará)
          • Guajá (ca. 350 w Maranhão)
          • Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
          • Takunyapé (wótemrěta, něga w Pará)
          • Turiwára (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)
          • Amanayé (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)

Nožki[wobźěłaś]

  1. Žrědła za klasifikaciju a licby rěcnikow: Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999, S. 107-110; ale teke specielnje ta Tupi-Guaraniske rěcy: Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, ibid., S. 125-133.

Literatura[wobźěłaś]

  • Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
  • Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.