Der Schraden

Der Schraden teke Schradenland (teke serbski Mała Błota abo Tšužka, Schradenski kraj) jo tšugaś błośam pódobna pśirodna krajina w Sakskej a Bramborskej w pódwjacornej Łužycy a jo teke granicny kraj mjazy Górneju a Dolneju Łužycu. W póchadźe jo była krajina wót wjele bocnych běgow Carnego Halštera a Starego Połčnicy charakterizěrowana.

Až do 19. lětstotka jo licył dłujki wjacor a pódzajtšo k aktiwnemu serbskorěcnemu rumoju. Na pódpołnocy a pódwjacorje su luźe skerjej dolnoserbski powědali a na pódzajtšu jo rěc skerjej tenděrowała k górnoserbšćinje. W krotkozwjacornem źělu Mišnjańskego krajem jo se nimska rěc pśesajźiła. Stare wašnje pisanja a honowych mjenjow ako teke źinsajšne rěcne wašnje na granicne dialekty ze sakskego-bemskego k serbšćinje, ako teke mjazy dolno- a górnoserbšćinu. Granicne połoženje jo pregowało wšake narěcy a móžoš pśi rozgronje źinsa hyšći spóznaś z kótareje jsy něchten pśiźo. Teke źinsajšny źeń pó cełem Schradenskem kraju typiski serbske swěźenje a nałogi woplěwaju. Drastwa Schradenskego jo pódobna serbskej drastwje Wórjejcańskego regiona.

W lěśe 1885 jo Mjertyn Moń woglědał sobu zeleznice do Schradźe a jo drogował wót Kałowy do Drězgom, źož jo měł góźbu serbsku rěc wužywaś. Weto njenamakajo se w lisćinach dolnoserbskich městnych a ležownostnych mjenjow žedno wopšawdne serbske pomjenjenje za nimske słowo „Schraden“. Groni pak, až su to pušćadło teke ako Małe Błota pomjenili. Nejskerjej se wótwóźujo mě „Schraden“ wót staronimskego wabjow „schraden“ - to šrotowaś abo tšugaś ako teke słowu „Schrader“ - to šlodaŕ.

Rozmjej, to šrotowaśu młyny pśi šumjecych Tšužkach. Jo Tšugański kraj, kraj wjele tšugow, wjelika wóda charakterizěrowana krajina z pólateju tšužem. Wjele za Schradenski kraj zwuconych wódnych młynow w kótarychž jo se šrot mólowało a krosny su gótowali pśez pógónjenje młyńske kólaso. Su dali rowno tak teke tradicionelne tkalcoranja a z tym zwězane šlodaŕstwo.

Geografiske połoženje

Pó zmysle zegerowego zwenka namakajo se na nul zegerje na pódpołnocy Schradenska Plešowa bahnowa krajina, na dłujkem zajtšu Łuchojska Chójańska gata a Zelenogózdźańskego ługem, Głupskego krajach z wót jamy skóńcowaneju Carnicoweju gólu. Na pódzajtšu lažy Ćětowska Stara Połčnica źož wjeršk něgajšnego dolnošlazyńskego rožack z górnołužyskeju a Rolańskeju gólańskeju krajinu. Na pěśich na krotkem zajtšu laže grodowe parkowe pśipšawy wót Kropnjow a Wjelikich Chmjelnow. W wejsnem městnje Wótrań na sobu pódpołdnju Kinsporska góla źož se na krotkem wjacorje a pódwjacorje Rědorskich krajach pśizamknjo. Na dłujkem wjacorje pśejźo krajina Schradenskego do pśirodnego parka Dolnołužyska góla a Lubušo-Žarnowska krajina kóńcnych moranow.

W centrumje Schradenskego krajem wótběgnjo nasypowjana Nowa Połčnica k Halšterju wulinoju do směra Wikow. Na pódpołnocy k Połčnicy lažy pasmo šćitaneje pśirody Halšterowa łuka a pódpołdnjowy bagnišća Merzdorf-Gródanskego, źož na pódwjacorje we wejsnem źělu Wikow-Kružwica to Groźćański kanal wótnožkujo a wjeźo do směra Łobjom.

Infrastruktura

Wobchad, turizm a pśirodošćit

Na Schradojskej pódpołnocy wótběgujo we jsach Wikow, Plešow a Łuchowa zwězkowu drogu 169 a zelezniska cera něgajšneje górnołužyskeje zeleznice wót Sokolnica pśi Halšterje mjezy Wikow-Běłom, Plešom, Łuchom do Rolańom, ako teke Wórjejcom a Chóśebuzom. Na pódzajtšu z pśizamknjecyma městnoma Rolany a Wótrań zwězkowa awtodroga 13 a Chóśebuzo-Wjelikowósekojska zeleznica wót Rolany pśez wjesnu Wótrań a Wjeliki Wósek směr Kosowiki a Drježdźany-Nowe Město. Na pódpołdnju jěźo wót Kinsporka regionalna zeleznica směr Drježdźany Głowne Dwórnišćo mjazy Woćicych-Wokrugłom, Drježdźań-Łužom (Weixdorf) a Kłočowa. Na pódwjacorje źo we jsy Brjazynje zwězkowa droga 101 a zelezniskej cerje „Wikow - Rysawa – Kamjenica“ a „Wikow - Cossebaude – Drježdźany-Bjedrichańske Město“. W měsće Wikowje-Běłeje, Wikowcach, Plešu, Głupsku (Łuchow), Rolańu, Wótrańu, Kinsporku, Zabłośojcu, Frauenhain pśi Rědojskem Ługu, Brjazynu a Lubušach su aktiwne zeleznicowe zastanišća abo dwórnišća. Wót Lubušowje a Wikowcach teke jěźo regionalny ekspres směr Barliń pśez Wóźojce, Łukow-Mokra a Dobrjoług-Góstkow. Wušej togo wobstoj we Wikowje a Rolanu teke pśizamknjenje k jadnotliwym eurocity-zeleznicow.

Pśez Groźćańskego kanala do Łobjom jo Schradošć teke zwězkowu seś wódowych drogow pśiwězana. Nutśikowne Schradenske jsy zwězuju małe starše cołnowe a štapate sćažki, stare pólko- a wejsne drogi, ako teke kólasaŕskich a drogowańskich sćažkach. Daloke źěle Schradźe su wupokazane strony šćitaneje pśirody, někotare drogi a puśow su za jězdźidła zawrjone abo jano za zagumnaŕniki a naležaŕniki pśistupnimi.

Fawna

Schradenlandska su něga naglědali ako wjelika źiwina delka. Septemberska góńtwa lěta 1615 jo wudała kwota wót 64 jelenjow, 70 jelenicowego krowiskow, 24 jelenjetkego śeletkow, 17 sarnjow, 1 źiwjakow, 2 wuchacow ako teke 14 liškow. Z daloko segajucym sušenim a wótlěwanim stronow jo wobstatk cerwjenych jelenjow stawnje wótebrał a w lěśe 1815 su ju jano hyšći zjadnośeńsku pokazali. W lěśe 1861 su jogo ako wótemrěśe wuzjawili.

Pódobnje situaciju brězanokokošemi kótarež mógali slědny raz w 1930tych lětach góńtwowaś a w lěśe 1945 naslědku wobglědowaś. Aktualne dajo dopokaze kurwotow w nabocnych stronach dolinow. Tejerownosći jo wjeliki škurlik akutnje wót wótemrěśa wobgrozony a teke městny wobstatk kibutkow jo kradu wobgrozony.

Rěki Schradenskego su žywjeński ruma Łobjowem bobru a wudry. Lěcrownož w 1960tych lětach w Schadenskeje nižinje pśisamem wótemrěli, jo pśiběrała populacija w Schradowanju a na pśigranicnych stronach wót 1970tych lět zasej.

Nazymu śěgnjo něźi tysac do dwa tysac žorawow pó Schradenskeje. W septembrje licy se něźi 180 do 250 zwěrjetow. W oktobrje jo 600 do 800 zwěrjetow kótarež maju how swój wótpócywanišćo. Pśi Lincowem wódej pódpołdnjowy Wótrańa a pśi gólańskich bagnach spóromje něgajšnych jamow pódpołnocnje Plešowa a Łuchowa maju lagnidłowe dopokaze ptaškow.

Schradenska tšuga jo wótchójźowańska strona za wót wótemrěśa wobgrozone šwikotaśego rěcny dešćojty, paškobrjonka, brjogowu łastojcu, kobołkowa krokawa a gładkowa zmijka. Na cerwjenej lisćinje wobgrozonych družynow zwěrjetow a rostlinow namakany nowotarski znajo w stronach pśirod šćitanych „Kleine Wiesen“ - "Małe łuki" wětšu populaciju.

Mimo togo namakaju se wjele mócnje wobgrozonych družyny kenž skóckatow, brukowych a lětarkow ako małe skóckowe guslowanje, jelenjece bruki, lutniki, njedobrotne slinikne mjatele a zelenu baranu.

K tomu jo Schradenland teke woblubowana góńtwa a gnězdkokolonija běłych bóśonow.

Literatura

Luise Grundmann, Dietrich Hanspach: Der Schraden, September 2001, ISBN 978-3-412-10900-4 (nimska)

Link

Stary Schradenski blokěrowany dom ze słomjanym kšywom (19. lětstotk)

51.42638888888913.602777777778

Koordinaty: 51° 26′ N, 13° 36′ O