Topinambur

Z Wikipedije
Źi na bok: Nawigacija, Pytaś
Topinambur
Topinambur Helianthus tuberosus 2.jpg
Topinambur (Helianthus tuberosus)
systematika
Domena Eukaryoty
Swět Rostlinstwo
pórěd: Asterales
swójźba: Kóšowe kwětarje (Asteraceae)
pódswójźba: Asteroideae
tribus: Heliantheae
rod: Słyńca[1][2] (Helianthus)
družyna: Topinambur
wědomnostne mě
Helianthus tuberosus
L.
Wobźěłaś
p  d  w
Information icon.svg

Topinambur (Helianthus tuberosus) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Rostlina se ako kulturnu rostlinu sajźijo.

[wobźěłaś]

Mě rostliny póchada z mjenja indiańskego roda, kótaryž jo był žywy na pśibrjogu Brazilskeje.

Wopis[wobźěłaś]

Topinambur jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.

Łopjena[wobźěłaś]

Dolne a srjejźne łopjena su gropne, napśeśiwo stojece abo stoje pó tśich we mutwjach. Wóni su jajowato-lancetojte.

Kwiśonki[wobźěłaś]

Kwiśo wót oktobra až do nowembra. Kwiśonkowe kóšyki dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 14 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami dośěgnjo šyrokosć wót 1 až do 2,5 cm.

Kule[wobźěłaś]

Rostlina wutwóri dłujke pódzemske wótnožki, na kótarychž kóńcykach se kule z kulowatymi cłonkami wutwórje. Forma kulow wjelgin wariěrujo. Kule dośěgnu wagu wót až do 150 g. Teke barwa běliznje móžo rozdźělna byś, a to swětłobruna až cerwjena. Nutśikowne kulow jo běłe a kšute.

Wóni wopśimjeju inulin město škroba. Mimo togo wopśimjeju 2,5 % bělkowinu a 15,8 % wuglikowych hydratow.

Stojnišćo[wobźěłaś]

Rostlina derje wutrajo mroz, suchotu a seń.

Rozšyrjenje[wobźěłaś]

Póchada ze Pódpołnocneje Ameriki. W lěśu 1612 bu do Europy zawjeźona.

Wužywanje[wobźěłaś]

Topinambur bu pó lěśe 1619 w Europje nejpjerwjej sajźony. Pó tśiźasćalětnej wójnje jo był wažne zakładne žywidła. Rostlina se jano hyšći rědko w Nimskej w pódpołdnju a krotkem wjacorje sajźijo, pśi comž se móžo samo wóźiwjone tam namakaś. Zele a kule se zwětšego ako picu wužywaju. W Francojskej rostlina se hyšći cesćej sajźijo, pśi comž kule se zwětšego za zgótowanje alkohola wužywaju.

Sajźanje[wobźěłaś]

Seśe se móžo w nazymje abo nalěśe wótměś, pśi comž wótstawk mjaz rědoma wót 40 až 70 cm jo optimalny.

Škódniki a chóroby[wobźěłaś]

Sliniki a wótergi gniśe mógu kule škódowaś.

Pódobna družyna[wobźěłaś]

  • Słyńca (Helianthus annuus) ma kóšyki, kótarež dośěgnu šyrokosć wót až do 40 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami jo šyršy. Wše łopjena su měnjate, wutšobojte až jajowate.

Nožki[wobźěłaś]

  1. Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 451
  2. W internetowem słowniku: Sonnenblume

Žrědła[wobźěłaś]

  • Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, bok 137 (nim.)
  • Paul Peeraerts (Wud.): Monato. Nr. 4, Flandra Esperanto-Ligo, B-2000 Antwerpen, Belgio 2012, ISSN 0772-456-X, Topinamburo - ĉu herbaĉo? (na boku 20). (esp.)
  • Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 298 (nim.)
  • Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 417, pód lema Sonnenblume (Helianthus) (nim.)

Eksterne wótkaze[wobźěłaś]

Commons