Topinambur
 |
|
| Topinambur (Helianthus tuberosus) | |
| systematika | |
|---|---|
| Domena | Eukaryoty |
| Swět | Rostlinstwo |
| pórěd: | Asterales |
| swójźba: | Kóšowe kwětarje (Asteraceae) |
| pódswójźba: | Asteroideae |
| tribus: | Heliantheae |
| rod: | Słyńca[1][2] (Helianthus) |
| družyna: | Topinambur |
| wědomnostne mě | |
| Helianthus tuberosus | |
| L. | |
Topinambur (Helianthus tuberosus) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Rostlina se ako kulturnu rostlinu sajźijo.
Wopśimjeśe |
Mě[wobźěłaś]
Mě rostliny póchada z mjenja indiańskego roda, kótaryž jo był žywy na pśibrjogu Brazilskeje.
Wopis[wobźěłaś]
Topinambur jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.
Łopjena[wobźěłaś]
Dolne a srjejźne łopjena su gropne, napśeśiwo stojece abo stoje pó tśich we mutwjach. Wóni su jajowato-lancetojte.
Kwiśonki[wobźěłaś]
Kwiśo wót oktobra až do nowembra. Kwiśonkowe kóšyki dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 14 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami dośěgnjo šyrokosć wót 1 až do 2,5 cm.
Kule[wobźěłaś]
Rostlina wutwóri dłujke pódzemske wótnožki, na kótarychž kóńcykach se kule z kulowatymi cłonkami wutwórje. Forma kulow wjelgin wariěrujo. Kule dośěgnu wagu wót až do 150 g. Teke barwa běliznje móžo rozdźělna byś, a to swětłobruna až cerwjena. Nutśikowne kulow jo běłe a kšute.
Wóni wopśimjeju inulin město škroba. Mimo togo wopśimjeju 2,5 % bělkowinu a 15,8 % wuglikowych hydratow.
Stojnišćo[wobźěłaś]
Rostlina derje wutrajo mroz, suchotu a seń.
Rozšyrjenje[wobźěłaś]
Póchada ze Pódpołnocneje Ameriki. W lěśu 1612 bu do Europy zawjeźona.
Wužywanje[wobźěłaś]
Topinambur bu pó lěśe 1619 w Europje nejpjerwjej sajźony. Pó tśiźasćalětnej wójnje jo był wažne zakładne žywidła. Rostlina se jano hyšći rědko w Nimskej w pódpołdnju a krotkem wjacorje sajźijo, pśi comž se móžo samo wóźiwjone tam namakaś. Zele a kule se zwětšego ako picu wužywaju. W Francojskej rostlina se hyšći cesćej sajźijo, pśi comž kule se zwětšego za zgótowanje alkohola wužywaju.
Sajźanje[wobźěłaś]
Seśe se móžo w nazymje abo nalěśe wótměś, pśi comž wótstawk mjaz rědoma wót 40 až 70 cm jo optimalny.
Škódniki a chóroby[wobźěłaś]
Sliniki a wótergi gniśe mógu kule škódowaś.
Pódobna družyna[wobźěłaś]
- Słyńca (Helianthus annuus) ma kóšyki, kótarež dośěgnu šyrokosć wót až do 40 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami jo šyršy. Wše łopjena su měnjate, wutšobojte až jajowate.
Nožki[wobźěłaś]
- ↑ Starosta: Dolnoserbsko-nimski słownik, Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch, Bautzen 1999, ISBN 3-7420-1096-4, bok 451
- ↑ W internetowem słowniku: Sonnenblume
Žrědła[wobźěłaś]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, bok 137 (nim.)
- Paul Peeraerts (Wud.): Monato. Nr. 4, Flandra Esperanto-Ligo, B-2000 Antwerpen, Belgio 2012, ISSN 0772-456-X, Topinamburo - ĉu herbaĉo? (na boku 20). (esp.)
- Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 298 (nim.)
- Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 417, pód lema Sonnenblume (Helianthus) (nim.)
