Mina Witkojc

Z Wikipedije
Źi na bok: Nawigacija, Pytaś
Mina Witkojc
datum naroźenja: 28. meje 1893
rodna wjas: Bórkowy
datum wumrěśa: 11. nowembra 1975
městno wumrěśa: Popojce
Wobźěłaś
p  d  w
Information icon.svg
W tom gósćeńcu bydli Mina Witkojc
Wikisource

Mina Witkojc, nim. Wilhelmine Wittka (* 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembera 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikarka a patriotka, nejsławniša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.

Mina Witkojc – až 1942[wobźěłaś]

Wóna jo była starša źowka wót gósćeńcarja Fryco Poleńca (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła 2 lěśe pózdźej.

"Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mòj nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodarstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej."

Marjana Witkojc jo była rěšarka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.

„Bujka abo wóz njamam.“

Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniłaju "mama". Baseń “Narodninski Daŕ” pokazujo nutśnosć. Wóna jo žywyła teke 1 lěto pśi nanje.

,,Dom wót nana jo był gósćeńc … wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.“

4 lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.

„Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski“.

Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.

„....ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny...a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.

Mina jo woglědała až 1907 šulu w Bórkowach.

„My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli ... jo było pśirownowanje " woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.“

Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikarka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłarki. Valeska Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje "An Frau R.". Mina jo była pó šulskem casom (8 lěta) rěšarka. Dokulaž wóna jo wuknuła kwětkiwězarku. Wob cas 1. swětoweje wójny (1914-1918) Mina jo była w brońskej industriji. Wót 1918 až 1921 wóna jo była najamnica w Bórkowach. W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Teke wažny luź jo był Jan Cyž. Mina Witkojc jo była 1922 wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Mina Witkojc se pśesedlijo do Budyšyna. Tam wóna jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentar ako “Mysli wó wójnje” (1924, Gedanken über Krieg) a “Serbska žeńska-rowryjarka swojogo narodna” (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu “Drogowanje pó českosłowaskej” (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu “Nalětna noc w Błotach” (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski- sarkastiska glosa “Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći” (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe). Mina Witkojc jo se (wo)póznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow a źiwadłowow. Wót 1924 až 1928 basnikarka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja >>Pratyja<<. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikarku.

,,Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to”.

Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěše 1924 wóna jo pisała wulicowańko “Wětš” (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.

,, … twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Boźemu raju leśeś (Verloren sich der Seelen zwei/ gemeinsam zum Paradies zu fliegen)”.

To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk “Dolnoserbske Basńe” (Niedersorbische Gedichte). Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći. 1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła na “Europäischen Minderheitenkongress” w měsće Genf a 1930 na „allslawaischen Sokol- Treffen“ w Jugosłowjańsčy. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikarka jo wuźaržujomyła dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942). Mina jo pódprěła emanzipacija w žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (załr.1847).

W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikarka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikarstwje. Až 1937 wóna jo wudała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom. 1934 jo wudała 2. zwězk “Wěnašk błośańkich kwětkow” (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozef Gołabek (1889-1939) a Josef Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.

„To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu , až som źom k Gestapo…mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. … som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.”

Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975[wobźěłaś]

Na zachopjeńku lĕta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w mĕsće Erfurt. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu “Erfurtske spomnjejśa”. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow. “Erfurtske spomnjeśa” jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.

W mĕsće Erfurt Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplĕwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił w měsće Weimar. Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lĕśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźĕłaśerka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny “česka propaganda”. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.

Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła “Erfurtske spomnjeśa” a śěgnuła k swójej sotšy w měsće Chřibská. Pózdźej wóna jo śĕgnuła do města Prag a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.

W lĕśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).

W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako “domcyk pód kastaniju”. W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni “K swětłu a słyńcu”. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc. W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: “Mě wjerch na dušu tłocy.” W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.

Wuznam Miny Witkojc[wobźěłaś]

Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik "Serbski Casnik" a za serbski kalendaŕ "Pratyja", sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.

Mina Witkojc jo była nosarka Myta Čišinskego.

W serbskem casniku[wobźěłaś]

Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.

Twórby[wobźěłaś]

  • 1925 - Dolnoserbske basni, Budyšyn
  • 1934 - Wenašk błosańskich kwětkow, Budyšyn
  • 1955 - K swětłu a słyńcu, Barliń
  • 1958 - Prědne kłoski, Barliń
  • 1964 - Po drogach casnikarki, Budyšyn

Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku „Nykus a źowćo” (1923) (nim. "Der Nix und das Mädchen").

Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.

Žrědła[wobźěłaś]

  • Christiane Piniek, Mina Witkojc, Echo aus dem Spreewald, Bautzen: Domowina-Verlag, 2001.
  • A. Karichowa:, Wona jo „swoje“ Błota lubowala w: Płomje, 2003/05, b. 20.
  • Gespräch mit Frau Golzbuder (Sorbischlehrerin der Grundschule Krieschow) + zusätzlichen Material
  • Mina Witkojc (wuberk jo zestajił Kito Lorenc.) Budyšin. Ludowe Nakładnistwo Domowina, 1973.

Wótkaze[wobźěłaś]